Szczelina odbytu to  pękniecie śluzówki, położone w kanale odbytu, zazwyczaj "na godzinie 6" (czyli od strony kości ogonowej). Owrzodzenie to powstaje w wyniku zaburzeń ukrwienia kanału odbytu.  Za  pogorszenie warunków ukrwienia najczęściej odpowiedzialne jest nadmierne napięcie zwieraczy odbytu.

Przyczyny nadmiernego napięcia zwieraczy mogą być różne, zarówno miejscowe - np. stany zapalne, jak i ogólne -najczęściej stres. Dlaczego stres jest odpowierdzialny za pojawienie się szczeliny odbytu?  Kiedy nasi przodkowie mieszkali na afrykańskich drzewach i schodili z nich głównie w celu zdobycia jedzenia to każda wyprawa po prowiant groziła utratą zycia np. w paszczy lwa. Czasem jednak człowiekowi udawało sie wypatrzyć lwa zanim został lwim obiadem. Dawało to człowiekowi sznsę na ucieczkę, więc wiłał na swoje drzewo ile sił w nogach. Strach przed konsumpcja przez lawa uruchamiał mechanizmy wspomagające szybką ucieczkę - akcja serca przyspieszała, ciśnienie krwi rosło bo mięśnie potrzebowały dużej dawki energii w krótkim czasie, żrenice delikwenta zweżały się żeby widzieć ostro drogę ucieczki, a zwieracze odbytu i cewki moczowej kurczyły sie, żeby przypadkiem nie zostawić lwu świeżego sladu zapachowego wskazującego kierunek drzewa.

Od tamtego czasu mineły setki tysięcy lat, ale odpowiedzią na stres jest nadal tzw. "reakcja ucieczki", której elementem jest skórcz zwieraczy. Niestety, wraz z postępującą "cywilizacją" i rozwojem poziom stresu u przeciętnego Polaka  rośnie. W Polsce nie biegaja wprawdzie duże koty po ulicach, jak ostatnio w Tbilisi, ale np. szef-kanalia występuje nagminnie. Dzisiaj, czerwiec 2015, telewizornie straszą nas Kaczorem, p. Becią i kursem franka, więc przyczyn stresu mamy bez liku, a kazdy stres to "reakcja ucieczki". Jezeli ten stres dopada nas zewsząd wokoło to powód do permanentnego skurczu zwieraczy jest "na wyciągnięcie ręki". 

Miejscowe przyczyny wzmożonego napięcia zwieraczy - zakrzep,stan zapalny, mały polip w kanale odbytu -  to też pewna forma stresu. A jak jest sters i wzmożone napiecie zwieraczy to szczelina odbytu pojawi się błyskawicznie

 

 

Dokładnie zebrany wywiad lekarski, pozwalający na ustalenie przyczyny stresu, jest niezbędnym elementem badania proktologicznego. Ponieważ badanie jest bolesne - należy zawsze przed badaniem zastosować środek miejscowo znieczulający w żelu. Nie ma obawy, że miejscowe znieczulenie utrudni diagnostykę. Jest jedynie obawa, że nawet miejscowe znieczulenie nie pozwoli na pełne badanie proktologiczne, szczególnie na anoskopię. Jeżeli podczas badania "per rectum" stwierdzamy znaczne podwyższenie napięcia zwieraczy i silny ból, mimo znieczulenia miejscowego, należy bezwzględnie zrezygnować z dalszego badania i przeprowadzić je dopiero po znacznym obniżeniu poziomu bólu! W skutecznym leczeniu szczelin odbytu walka z bólem to 90% sukcesu.

Wprowadzając palec do odbytu stwierdza się nadmierne napięcie mięśni zwieraczy odbytu. Jeżeli kanał odbytu od strony kości ogonowej jest bardziej bolesny podczas badania niż w innych miejscach to zazwyczaj rozpoznanie szczeliny odbytu jest pewne. Bóle pochodzące ze szczeliny odbytu należy różnicować z bólem powstającym np. w wyniku stanów zapalnych kości guzicznej, czy nerwobólami.

Jeżeli podczas oglądania kanału odbytu w anoskopie stwierdza się podłużne pęknięcie śluzówki na g. 6 to zazwyczaj mamy do czynienia z tzw. szczeliną ostrą. Jeżeli pęknięciu śluzówki towarzyszy tzw. guzek wartowniczy od strony anodermy i/lub przerosła brodawka w linii grzebieniastej, to zazwyczaj mamy już do czynienia ze szczeliną przewlekłą.

Ostra szczelina odbytu bywa nagminnie mylona przez chorych z chorobą hemoroidalną, czy nawet zakrzepem w żylnych splotach okołoodbytniczych. Często jest ona przyczyną niewielkich krwawień, co dodatkowo może kierować rozpoznanie na chorobę hemoroidalną. Najprostszym i najtańszym badaniem, pozwalającym z wielkim prawdopodobieństwem rozpoznać ostrą szczelinę odbytu jest badanie palcem przez odbyt (tzw. badanie per rectum).  Ostateczne potwierdzenie rozpoznania uzyskuje się w badaniu zwanym anoskopią. Charakterystyczną cechą ostrej szczeliny odbytu jest silny, ostry ból, znacznie nasilający się przy defekacji i utrzymujący się przez jakiś czas po niej. Ponadto szczelina może być przyczyną niewielkich krwawień, oraz powodować wydzielanie śluzu zmieszanego z kałem - tzw. mokry odbyt. Blisko połowa chorych cierpi dodatkowo z powodu świądu. Jeżeli dolegliwości trwają dłużej niż 2-3 miesiące, zazwyczaj możemy już mówić o przewlekłej szczelinie odbytu. Szczelina przewlekła jest znacznie trudniejsza w leczeniu niż szczelina ostra, dlatego nie należy zwlekać z wizytą u specjalisty!